Finansowanie dłużne, to nierzadko podstawowe (albo jedyne) finansowanie transakcji M&A. Jednocześnie, z podatkowego punktu widzenia to prawdziwe pole minowe, zwłaszcza gdy rozmawiamy o pożyczkach od podmiotów zagranicznych. Wtedy bowiem pojawia się podatek u źródła.
Jest to istotny obszar rozliczeń, ponieważ:
- jest skomplikowany (wymaga pogodzenia przepisów krajowych oraz umów o unikaniu podwójnego opodatkowania i regulacji unijnych);
- jest wymagający dla pożyczkobiorcy (liczne obowiązki dokumentacyjne, testy beneficjenta rzeczywistego, mechanizm pay & refund);
- jest często kontrolowany przez organy podatkowe (obecnie TOP3 obszarów rozliczeń podatkowych w spółkach).
Jeśli więc otrzymałeś pożyczkę z zagranicy albo planujesz to zrobić – ten tekst jest dla Ciebie.
W tym artykule wyjaśniam, kiedy odsetki w strukturach M&A podlegają podatkowi u źródła, kiedy możliwe jest zastosowanie preferencji lub zwolnienia oraz jakie ryzyka najczęściej pojawiają się przy finansowaniu dłużnym przejęć.
Newsletter Podatki w M&A
Zanim jednak przejdziesz do lektury artykułu, zapraszam Cię do subskrypcji mojego newslettera „Podatki w M&A”. Jest to (chyba) jedyny na rynku newsletter poświęcony opodatkowaniu transakcji „spółkowych”.
Co znajdziesz w środku?
- Aktualne informacje o zmianach w przepisach podatkowych dotyczących transakcji M&A;
- Najnowsze orzeczenia sądów administracyjnych;
- Projekty legislacyjne, które mogą wpłynąć na struktury transakcyjne;
- Praktyczne przykłady z doradztwa podatkowego.
Newsletter ukazuje się co dwa tygodnie, w poniedziałki. Jeśli interesujesz się podatkami w kontekście transakcji spółkowych – zapraszam do subskrypcji. Coraz większe grono obserwujących potwierdza, że chyba warto 🙂
Wprowadzenie – czym jest podatek u źródła
Zgodnie z umowami o unikaniu podwójnego opodatkowania zasadą jest, że dochody podatnika jednego państwa (np. Niemiec) są opodatkowane właśnie w tym państwie, nawet jeżeli ich źródło znajduje się w innym kraju (np. w Polsce). Jednocześnie wiele umów umożliwia tzw. państwu źródła opodatkowanie takiego dochodu również „u siebie”.
Aby to prawo mogło zostać zrealizowane, konieczne jest wprowadzenie odpowiednich regulacji do prawa krajowego. Właśnie temu służą przepisy o podatku u źródła. W przypadku finansowania dłużnego dotyczą one przede wszystkim – choć nie wyłącznie – odsetek, które podlegają opodatkowaniu u źródła (art. 21 ust. 1 pkt 1 ustawy o CIT, art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o PIT).
W praktyce oznacza to, że sama umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania nie wystarcza do prawidłowego rozliczenia podatku u źródła. Konieczne jest każdorazowe „przełożenie” jej postanowień na przepisy krajowe, które określają:
- warunki stosowania preferencji,
- tryb poboru podatku oraz
Przykład: Alfa sp. z o.o. zapłaciła 10 000 odsetek od pożyczek do Beta GmbH z siedzibą w Berlinie. Zgodnie z umową o unikaniu podwójnego opodatkowania zawartą przez Polskę z Niemcami, Polska ma prawo opodatkować te odsetki „u siebie” (art. 11 ust. 2 umowy).
Kto wykonuje to prawo? Polski podatnik – płatnik podatku. To on jest pobiera podatek od wypłacanej należności i wpłaca go do urzędu skarbowego. Na nim spoczywają również inne obowiązki formalne, takie jak składanie informacji IFT, do których wrócę w dalszej części tekstu.
Kiedy odsetki podlegają podatkowi u źródła?
Krótka odpowiedź brzmi: zawsze. Odsetki są wprost wskazane w polskich ustawach o podatkach dochodowych jako należności podlegające podatkowi u źródła.
Diabeł – jak zwykle – tkwi jednak w szczegółach. Tymi szczegółami są postanowienia właściwej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania. Wynika to z tego, że umowy te mogą:
- nie przewidywać prawa do opodatkowania odsetek w państwie źródła (czysto teoretycznie – według mojej wiedzy żadna z „polskich” umów nie wprowadza takiego rozwiązania),
- odmiennie definiować pojęcie odsetek – i to zdarza się już znacznie częściej.
Tymczasem przepisy o podatku u źródła stosujemy z uwzględnieniem umów o unikaniu podwójnego opodatkowania (art. 21 ust. 2 ustawy o CIT oraz art. 29 ust. 2 ustawy o PIT).
W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której określony koszt finansowania będzie odsetkami na gruncie umowy zawartej z państwem A, ale już nie będzie odsetkami w rozumieniu umowy zawartej z państwem B.
Jakie ma to znaczenie w praktyce?
Jeżeli dana należność jest odsetkami w rozumieniu właściwej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania, może w ogóle nie podlegać podatkowi u źródła (najlepszy możliwy scenariusz). Alternatywnie, może zostać zakwalifikowana do innego „koszyka” przychodów – na przykład jako zyski przedsiębiorstw, które na gruncie większości umów są zwolnione z podatku u źródła, pod warunkiem posiadania odpowiedniej dokumentacji.
Obowiązki płatnika podatku u źródła
Jak wspomniałem wcześniej, płatnik podatku u źródła ma w zasadzie trzy obowiązki:
- obliczyć podatek,
- pobrać go oraz
- wpłacić do urzędu skarbowego.
Jeszcze wcześniej, musi zidentyfikować, czy wypłacana przez niego należność podlega podatkowi u źródła.
Brzmi prosto? Tak.
Czy w rzeczywistości to początek problemów? Również.
Kalkulacja podatku u źródła
Punktem wyjścia do kalkulacji podatku u źródła są przepisy krajowe. Zgodnie z ustawami o podatkach dochodowych podstawowa stawka podatku u źródła od odsetek wynosi 20%.
Przykład: Alfa sp. z o.o. zapłaciła 10 000 złotych odsetek od pożyczek do Beta GmbH z siedzibą w Berlinie. Należny podatek u źródła od ww. odsetek wyniesie 2 000 złotych.
Na tym jednak analiza zazwyczaj się nie kończy. Przy kalkulacji podatku u źródła należy bowiem uwzględnić co najmniej dwie istotne okoliczności.
- umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania może przewidywać maksymalną stawkę podatku u źródła niższą niż 20%.
- niektóre odsetki mogą korzystać ze zwolnienia podatkowego, wynikającego z przepisów implementujących dyrektywę odsetkową.
Z tego względu 20‑procentowa stawka ma charakter stawki podstawowej. Stosujesz ją wyłącznie wtedy, gdy nie masz prawa do zastosowania preferencji wynikających z umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania lub przepisów unijnych.
Stawka wynikająca z umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania
Większość umów o unikaniu podwójnego opodatkowania zawartych przez Polskę przewiduje maksymalną stawkę podatku u źródła od odsetek, która najczęściej wynosi 5% albo 10%. Zastosowanie tej stawki nie następuje jednak automatycznie.
Abyś mógł skorzystać z preferencji umownej, konieczne jest spełnienie określonych warunków. W typowym modelu umownym są to przede wszystkim następujące przesłanki:
- wypłacane należności muszą być odsetkami w rozumieniu właściwej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania;
- odbiorca płatności musi być rezydentem podatkowym państwa, z którym Polska zawarła daną umowę;
- odbiorca płatności musi być osobą uprawnioną do odsetek (tj. ich rzeczywistym beneficjentem);
- należności nie mogą być związane z działalnością zakładu podatkowego odbiorcy, położonego w państwie źródła.
Niespełnienie któregokolwiek z tych warunków prowadzi najczęściej do konieczności zastosowania stawki podstawowej, a więc 20%.
Część z powyższych przesłanek została już zasygnalizowana w poprzednich fragmentach tekstu. W dalszej części artykułu poświęcę im jednak więcej uwagi – w szczególności zagadnieniom statusu beneficjenta rzeczywistego oraz związku odsetek z zakładem podatkowym.
Uwaga: Opisane wyżej warunki odzwierciedlają najczęściej spotykany model polskich umów o unikaniu podwójnego opodatkowania. W zależności od treści konkretnej umowy zakres tych przesłanek może być zmodyfikowany, rozszerzony albo uzupełniony o dodatkowe wymogi. Każdorazowo niezbędna jest analiza postanowień „właściwej” umowy.
Zwolnienie odsetkowe w podatku u źródła – kiedy jest możliwe?
Niezależnie od preferencji wynikających z umów o unikaniu podwójnego opodatkowania, w podatku u źródła funkcjonuje także tzw. zwolnienie odsetkowe. Wynika ono z implementacji dyrektywy 2003/49/WE (tzw. dyrektywy odsetkowej) do polskiej ustawy o CIT, w szczególności do art. 21 ust. 3–9 tej ustawy.
Dla kogo jest to rozwiązanie? Zwolnienie odsetkowe jest szczególnie istotne w strukturach finansowania wewnątrzgrupowego, które często pojawiają się przy transakcjach M&A. Trzeba jednak podkreślić, że warunków jego zastosowania jest stosunkowo dużo, a ich spełnienie wymaga starannej analizy.
Zwolnienie dotyczy odsetek wypłacanych przez polską spółkę na rzecz spółki będącej rezydentem podatkowym państwa Unii Europejskiej lub EOG. Rezydencja odbiorcy musi być udokumentowana certyfikatem rezydencji, o którym szerzej piszę w dalszej części artykułu.
Dodatkowo:
- obie spółki muszą podlegać opodatkowaniu podatkiem dochodowym od całości swoich dochodów, bez względu na miejsce ich osiągania;
- pomiędzy spółkami musi istnieć bezpośredni związek kapitałowy – jedna z nich powinna posiadać co najmniej 25% udziałów w drugiej;
- warunek udziałowy musi być spełniony nieprzerwanie przez okres co najmniej dwóch lat;
- odbiorca odsetek musi być ich rzeczywistym właścicielem (beneficjentem rzeczywistym).
Czy dwuletni okres posiadania udziałów musi upłynąć przed wypłatą odsetek? Nie musi. Jeżeli jednak w okresie między wypłatą odsetek a upływem dwóch lat udział kapitałowy spadnie poniżej wymaganego progu 25%, powstanie obowiązek zapłaty podatku według stawki podstawowej (20%) wraz z odsetkami za zwłokę.
Warto również pamiętać, że wysokość odsetek objętych zwolnieniem musi odpowiadać warunkom rynkowym. W przypadku ich zawyżenia zwolnienie znajdzie zastosowanie wyłącznie do tej części należności, która odpowiada warunkom rynkowym. Pozostała część będzie podlegać opodatkowaniu podatkiem u źródła na zasadach ogólnych.
Pobór podatku u źródła
Podatek u źródła jest pobierany w dniu zapłaty odsetek, a następnie wpłacany do urzędu skarbowego do 7. dnia miesiąca następującego po miesiącu wypłaty.
Ważne. Zapłata odsetek w rozumieniu przepisów o podatku u źródła nie ogranicza się wyłącznie do fizycznego przelewu środków pieniężnych. Może nią być również potrącenie wzajemnych należności albo kapitalizacja odsetek. Z mojej praktyki wynika, że właśnie w tym zakresie podatnicy najczęściej popełniają błędy.
W praktyce gospodarczej podatek u źródła jest rozliczany na jeden z dwóch sposobów:
- poprzez wypłatę należności w kwocie pomniejszonej o podatek, albo
- poprzez tzw. ubruttowienie należności, czyli wypłatę pełnej kwoty odsetek kontrahentowi i odprowadzenie podatku z własnych środków.
Drugi wariant występuje znacznie częściej. Zazwyczaj decyduje o tym przewaga negocjacyjna odbiorcy należności, który nie godzi się na pomniejszenie wypłaty o polski podatek u źródła.
Ubruttowienie należności przebiega w dwóch krokach. W pierwszym z nich ustala się kwotę brutto odsetek, dzieląc wartość netto przez ułamek stanowiący różnicę między 1 a stawką podatku u źródła. W drugim kroku oblicza się różnicę pomiędzy kwotą brutto a netto – różnica ta stanowi kwotę podatku.
Przykład Alfa sp. z o.o. wypłaca 10 000 zł odsetek na rzecz Beta GmbH. Z uwagi na brak dokumentacji oraz brak prawa do zastosowania preferencji Alfa pobiera podatek według stawki podstawowej 20%. Kontrahent nie zgadza się na obniżenie należności o podatek. W rezultacie ubruttowiona kwota odsetek wynosi 12 500 zł (10 000 / 0,8), a podatek u źródła – 2 500 zł – jest finansowany przez polską spółkę.
IFT, CIT-10Z oraz inne dokumenty
Na „deser” obowiązki dokumentacyjne. Oprócz gromadzenia certyfikatów rezydencji, oświadczeń dotyczących statusu beneficjenta rzeczywistego oraz – w określonych sytuacjach – oświadczeń WH‑OSC, na płatniku ciążą również dodatkowe obowiązki sprawozdawcze. W szczególności dotyczy to formularzy:
- CIT‑10Z oraz
- IFT.
Pierwszy z nich – CIT‑10Z – jest roczną, zbiorczą deklaracją dotyczącą pobranego podatku u źródła. W uproszczeniu agreguje on informacje o kwotach podatku faktycznie pobranych i wpłaconych do urzędu skarbowego w danym roku podatkowym.
Wniosek praktyczny. Jeżeli dana należność podlegała przepisom o podatku u źródła, ale podatek nie został pobrany (na przykład z uwagi na zastosowanie zwolnienia lub stawki 0%), nie wykazuje się jej w deklaracji CIT‑10Z.
Deklarację CIT‑10Z składa się do końca pierwszego miesiąca roku następującego po roku podatkowym, w którym podatek został pobrany. W większości przypadków oznacza to termin przypadający na styczeń.
Drugim kluczowym dokumentem jest IFT, czyli informacja przekazywana odbiorcy należności o wysokości uzyskanego przez niego przychodu oraz – jeżeli miało to miejsce – pobranego podatku. Ma ona charakter imienny, co oznacza, że sporządza się ją osobno dla każdego podatnika.
W odróżnieniu od CIT‑10Z, IFT składa się również wtedy, gdy podatek u źródła nie został pobrany, o ile doszło do wypłaty należności na rzecz podmiotu zagranicznego.
Termin na złożenie informacji IFT jest uzależniony od statusu odbiorcy należności:
- w przypadku osób fizycznych – jest to koniec lutego,
- w przypadku osób prawnych – koniec marca roku następującego po roku wypłaty.
Niezależnie od powyższego płatnik ma również obowiązek przekazać informację IFT bezpośrednio odbiorcy należności – na jego wniosek, w terminie 14 dni od dnia jego złożenia.
Dokumentacja rezydencji podatkowej odbiorcy płatności
Jeżeli płatnik chce skorzystać z preferencji w podatku u źródła – niezależnie od tego, czy wynikają one z umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania, czy z przepisów implementujących unijne dyrektywy – musi udokumentować rezydencję podatkową odbiorcy należności. Jest to warunek konieczny, choć co do zasady niewystarczający, aby bezpiecznie zastosować preferencję.
Z perspektywy formalnej najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest posiadanie odpowiedniego dokumentu przed dokonaniem wypłaty. Takie podejście minimalizuje ryzyko zakwestionowania rozliczeń przez organy podatkowe i ogranicza zakres ewentualnych sporów. Jednocześnie w orzecznictwie sądów pojawia się stanowisko, zgodnie z który płatnik może – najpóźniej na etapie postępowania podatkowego lub kontroli – że w dniu wypłaty odbiorca należności faktycznie posiadał rezydencję podatkową w danym państwie. Przykładem takiego podejścia jest prawomocny wyrok WSA w Białymstoku z 30 września 2022 r. (I SA/Bk 227/22, prawomocny).
Dokumentem służącym do potwierdzenia rezydencji podatkowej jest certyfikat rezydencji. Polskie przepisy definiują go jako urzędowe zaświadczenie o miejscu siedziby (lub zamieszkania) podatnika dla celów podatkowych, wydane przez właściwy organ administracji podatkowej.
I to jest cała jego rola – udokumentowanie rezydencji podatkowej odbiorcy płatności. Nic więcej, ale też nic mniej.
W praktyce certyfikaty rezydencji mogą występować zarówno w formie papierowej, jak i elektronicznej. Kluczowe znaczenie ma jednak to, aby dokument umożliwiał jednoznaczną identyfikację odbiorcy należności oraz okresu, którego dotyczy.
Należy również pamiętać, że certyfikat rezydencji nie jest ważny bezterminowo. Zgodnie z przepisami można się nim posługiwać:
- przez okres jego ważności wskazany w dokumencie (najczęściej jeden rok), albo
- przez 12 miesięcy od daty jego wydania – jeżeli dokument nie zawiera informacji o okresie obowiązywania.
Okres ten może ulec skróceniu w przypadku, gdy w czasie ważności certyfikatu nastąpi zmiana miejsca siedziby lub rezydencji podatkowej odbiorcy należności.
Z punktu widzenia podatku u źródła oznacza to konieczność bieżącego monitorowania aktualności posiadanej dokumentacji, nawet jeżeli samo finansowanie zostało uzgodnione lub uruchomione na wcześniejszym etapie transakcji.
Czy muszę posiadać oryginał certyfikatu rezydencji? Nie. Możesz posługiwać się kopią certyfikatu, o ile nie budzi ona wątpliwości co do zgodności danych zawartych w dokumencie ze stanem rzeczywistym. Wynika to wprost z art. 26 ust. 1n ustawy o CIT.