Spółkę można przejąć na dwa sposoby: poprzez zakup jej udziałów (co daje pełną kontrolę) lub poprzez jej połączenie z inną spółką.
O ile opodatkowanie zakupu udziałów było już wielokrotnie omawiane (również na tym blogu), o tyle opodatkowanie połączeń spółek wciąż rodzi w praktyce liczne wątpliwości – zwłaszcza na gruncie CIT, PIT oraz klauzul przeciwko unikaniu opodatkowania.
W tym artykule omawiam krok po kroku:
- jak wygląda opodatkowanie połączeń spółek w VAT i PCC,
- kiedy połączenie jest neutralne podatkowo w CIT i PIT,
- na co uważać przy połączeniach ze spółkami, korzystającymi z estońskiego CIT,
- jakie realne ryzyka wiążą się z klauzulą GAAR oraz SAAR
Newsletter Podatki w M&A
Uważasz moje treści za interesujące? Jeśli tak, to zachęcam Cię do zasubskrybowania mojego newslettera „Podatki w M&A”. Znajdziesz w nim więcej „bieżączki” związanej z opodatkowaniem transakcji M&A. Przede wszystkim – orzecznictwo oraz zmiany w przepisach. Oprócz tego, raz na jakiś czas podzielę się jakimś ciekawym case study z mojej praktyki zawodowej.
Obiecuję nie spamować
Połączenie spółek – aspekty prawne
Z prawnego punktu widzenia, połączenie spółek może odbyć się na dwa sposoby:
- przez przejęcie (per incorporationem) albo
- przez utworzenie nowego podmiotu (per unionem).
W pierwszym przypadku, przenosimy majątek spółki przejmowanej na spółkę przejmującą, a wspólnicy spółki przejmowanej otrzymują udziały (akcje) spółki przejmującej.
W drugim przypadku, tworzymy nową spółkę, która otrzymuje majątek dwóch (lub więcej) spółek przejmowanych. Wspólnikami (akcjonariuszami) nowej spółki, stają się wspólnicy (akcjonariusze) spółek przejmowanych.
Niezależnie od formy połączenia, spółki przejmowane w momencie połączenia przestają istnieć.
W przypadku połączenia przez przejęcie, może wystąpić sytuacja w której nie dochodzi do emisji udziałów (akcji). Dzieje się tak jeżeli:
- spółka-matka przejmuje spółkę-córkę w której ma 100% udziałów (akcji) lub
- dochodzi do połączenia spółek-sióstr – dwóch spółek, w których 100% udziałów (akcji) posiada jeden wspólnik
Opodatkowanie połączeń spółek – VAT
Z perspektywy podatku VAT połączenie spółek nie jest opodatkowane. Ściślej, transakcja nie podlega VAT na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o VAT.
Przepisów ustawy nie stosuje się do: 1) transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa.
Co prawda, przepis wydawałoby się, że obejmuje wyłącznie transakcje sprzedaży lub zakupu przedsiębiorstwa (ewentualnie, wniesienia aportem), to ma zastosowanie wszędzie tam, gdzie przenosimy całą firmę (lub jej zorganizowaną część).
Opodatkowanie połączeń spółek – PCC
Wydawać by się mogło, że skoro transakcja nie podlega VAT, to musi podlegać PCC. W tym przypadku – niekoniecznie.
Gdybyśmy sprzedawali przedsiębiorstwo (ZCP), to owszem, transakcja byłaby z całą pewnością opodatkowana. Niemniej, w przypadku połączenia spółek mamy art. 2 pkt 6 lit. a ustawy o PCC który wyłącza z PCC połączenia spółek kapitałowych.
Co ważne choć KSH jako spółki kapitałowe wymienia wyłącznie:
- spółkę z o.o.;
- prostą spółkę akcyjną oraz
- spółkę akcyjną,
to dla potrzeb PCC spółką kapitałową jest także spółka komandytowo-akcyjna. Nie wynika to wprost z przepisów, ale z orzecznictwa TSUE (wyrok Multipress, C-357/13 z dnia 22.04.2015 r.).
Co jednak, jeśli uczestnikiem połączenia będzie spółka osobowa?
Potencjalnie, spółka kapitałowa może przejąć spółkę osobową (komandytową, jawną lub partnerską). Wówczas od PCC może ochronić nas art. 9 pkt 11 lit. a ustawy o PCC który zwalnia z tego podatku połączenia:
w części wkładów do spółki albo kapitału zakładowego, których wartość była uprzednio opodatkowana podatkiem od czynności cywilnoprawnych lub podatkiem od wkładów kapitałowych do spółek kapitałowych na terytorium państwa członkowskiego innego niż Rzeczpospolita Polska albo od których zgodnie z prawem państwa członkowskiego podatek nie był naliczany.
Mówiąc prościej, jeśli w wyniku połączenia nie dojdzie do wzrostu kapitału zakładowego – względnie zostanie on podwyższony wyłącznie o wartość wkładów do spółki osobowej – PCC nie wystąpi.
Opodatkowanie połączeń spółek – PIT i CIT
Jeśli rozmawiamy o opodatkowaniu połączeń spółek, to prawdziwe schody pojawiają się gdy rozmawiamy o podatkach dochodowych. Zasadniczo, transakcje te są neutralne podatkowo. Wynika to z tego, że nasze przepisy są (powinny być) implementacją tzw. dyrektywy mergerowej której celem jest brak opodatkowania restrukturyzacji spółek, o ile celem nie było unikanie opodatkowania lub uchylanie się od niego.
Niemniej, w aktualnym stanie prawnym zapewnienie neutralności podatkowej połączenia nie jest tak proste.
Przyjrzyjmy się temu, jakie warunki należy spełnić, żeby zapewnić neutralność podatkową połączenia. Zrobimy to z dwóch perspektyw:
- spółki nowo zawiązanej lub przejmującej
- wspólników nowo zawiązanej spółki albo spółki przejmowanej
Opodatkowanie spółki przejmującej (nowo zawiązanej)
W przypadku spółki przejmującej obowiązują trzy przepisy, które mogą generować przychód, oraz dwa, które go wyłączają. Dodatkowo, dwa z przepisów tworzących przychód się wzajemnie wyklucza – tj. jeden nie może wystąpić, gdy występuje drugi.
Nadwyżka wartości rynkowej majątku spółki przejmowanej ponad jego wartość podatkową
Pierwszy przepis to art. 12 ust. 1 pkt 8c ustawy o CIT. Zgodnie z nim, przychodem podatkowym jest nadwyżka wartości rynkowej majątku spółki przejmowanej ponad wartość podatkową tego majątku.
To drugie pojęcie oznacza hipotetyczne koszty uzyskania przychodu, które moglibyśmy rozpoznać przy sprzedaży danego składnika majątku. W zależności od rodzaju składnika majątku, będzie to:
- niezamortyzowana wartość początkowa (w przypadku środków trwałych) albo
- koszty nabycia lub wytworzenia (w przypadku innych składników majątku, o ile wcześniej nie zaliczyliśmy ich do kosztów podatkowych).
Ten przychód powstanie stosunkowo rzadko. Wszystko dlatego, że art. 12 ust. 4 pkt 3e ustawy o CIT wyłącza nam ten przychód w odniesieniu do składników majątku:
- których wycena podatkowa była kontynuowana przez spółkę przejmującą (co i tak jest jej obowiązkiem ustawowym) oraz
- które zostały przypisane do działalności prowadzonej na terytorium Polski przez spółkę przejmującą (w tym za pośrednictwem zakładu).
Nadwyżka wartości rynkowej majątku spółki przejmowanej ponad wartość emisyjną udziałów (akcji)
Opodatkowanie połączenia spółek może powstać także w związku z przychodem, o którym mowa w art. 12 ust. 1 pkt 8d ustawy o CIT. Zgodnie z nim, przychodem spółki przejmującej (lub nowo zawiązanej) jest nadwyżka wartości rynkowej majątku spółki przejmowanej ponad wartość emisyjną udziałów (akcji).
Alfa sp. z o.o. w wyniku przejęcia Beta sp. z o.o. otrzymała majątek o wartości 1 000 000 PLN. W zamian za nie, wydała udziały wspólnikom przejętej spółki o wartości 900 000 PLN. Nadwyżka wartości rynkowej majątku ponad wartość wydanych udziałów, wyniosła 100 000 PLN. Kwota ta, powinna zostać rozpoznana jako przychód podatkowy.
Wynika z tego prosty wniosek – jeśli udziały przyznawane wspólnikom spółki przejmowanej są warte tyle samo ile majątek spółki przejmowanej, przychód nie pojawi się.
Co jednak w przypadku, gdy połączenie ma charakter bezemisyjny? Poglądy organów podatkowych różnią się w zależności od tego, czy mamy do czynienia z połączeniem wertykalnym (przejęcie spółki-córki przez spółkę-matkę) czy horyzontalnym (spółka-siostra ze spółką-siostrą).
W odniesieniu do połączeń wertykalnych, mamy ugruntowaną linię interpretacyjną Dyrektora KIS zgodnie z którą przepis ten w ogóle nie jest stosowany do połączeń wertykalnych.
Tak wskazano przykładowo w interpretacji z dnia:
- 10 listopada 2022 r., 0111-KDIB1-1.4010.594.2022.2.AW,
- 30 stycznia 2023 r., 0111-KDIB2-1.4010.677.2022.1.MKO
- 27 października 2023 r., 0114-KDIP2-2.4010.466.2023.1.RK
- 10 listopada 2023 r., 0114-KDIP2-2.4010.497.2023.1.ASK
Z drugiej strony, gdy ten sam organ wydaje interpretacje na temat połączeń horyzontalnych (czyli dwóch spółek, które mają tych samych właścicieli) stwierdzał że przepis ten ma zastosowanie.
W efekcie przyjęcia tego stanowiska, przychodem podatkowym spółki przejmującej staje się wartość rynkowa przejmowanego majątku. Skoro bowiem wartość emisyjna udziałów (akcji) wynosi „0” (bo ich nie ma) to nadwyżka wartości rynkowej przejmowanego majątku ponad wartość emisyjną udziałów, musi być równa wartości przejmowanego majątku.
Pogląd ten w praktyce zniechęcał spółki także do połączeń wertykalnych, co potwierdzi wielu doradców zajmujących się opodatkowaniem transakcji M&A.
Szczęśliwie, od 18 września 2025 r. – na mocy nowelizacji… Prawa energetycznego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2025.1218) omawiany artykuł został zmieniony w ten sposób, że wprost wskazano, że przychód nie powstanie, jeśli połączenie ma charakter horyzontalnego.
Więcej na temat tej nowelizacji, opisałem w 5. odcinku mojego newslettera Podatki w M&A (LINK).
Wartość rynkowa majątku spółki przejmowanej ponad cenę nabycia udziałów (akcji) w spółce przejmowanej
Zgodnie z art. 12 ust. 1 pkt 8f ustawy o CIT, przychodem jest:
ustalona, w części odpowiadającej udziałowi spółki przejmującej w kapitale zakładowym spółki przejmowanej lub dzielonej, na dzień poprzedzający dzień łączenia lub podziału, wartość rynkowa majątku podmiotu przejmowanego lub dzielonego otrzymanego przez spółkę przejmującą ponad cenę nabycia udziałów (akcji) tej spółki w podmiocie przejmowanym – w przypadku, gdy spółka przejmująca posiada w kapitale zakładowym spółki przejmowanej lub dzielonej taki udział
Opodatkowanie połączenia spółek w związku z przychodem o którym mowa powyżej, może mieć miejsce tylko wtedy, gdy spółka przejmująca posiada udziały (akcje) w spółce przejmowanej.
W takiej sytuacji, przychodem jest wartość obliczana według wzoru:
(% udziałów * wartość rynkowa majątku spółki przejmowanej) minus koszty nabycia udziałów.
Przykład:
Alfa posiada 900 z 10 000 udziałów w Beta, które nabyła za 1 000 000 złotych. Doszło do przejęcia Bety przez Alfę. Spółka przejęła majątek Bety o wartości 50 000 000 złotych. Przychód podatkowy Alfy wyniesie 3 500 000 złotych.
W odniesieniu do tego przychodu, mamy regułę wyłączającą jego powstanie. Została ona wyrażona w art. 12 ust. 4 pkt 3f ustawy o CIT, zgodnie z którym do przychodów nie zalicza się:
wartości majątku spółki przejmowanej (…) odpowiadającej procentowemu udziałowi spółki przejmującej w kapitale zakładowym spółki przejmowanej (…), określonemu na ostatni dzień poprzedzający dzień łączenia (…), otrzymanego przez spółkę przejmującą posiadającą w kapitale zakładowym spółki przejmowanej (…) udział w wysokości nie mniejszej niż 10%
Efektywnie, przychód ten powstanie się w sytuacji, w której spółka przejmująca ma więcej niż 0% udziałów w spółce przejmowanej, ale mniej niż 10%.
Opodatkowanie wspólników spółek łączących się (per unionem) lub spółki przejmowanej (per incorporationem)
W przypadku wspólników spółek łączących się (przy połączeniu per unionem) lub spółki przejmowanej, opodatkowanie po